"تاجیکستان دوستی فراموش شده"
جناب آقای دکتر دولتی با تشکر از اینکه وقت خود را در اختیار اینجانب قرار دادید:
گفته می شود که مناسبات ایران با کشورهای آسیای مرکزی محدود است. برای گسترش این مناسبات با توجه به پیش زمینه های فرهنگی ای که وجود دارد چه راه کارهایی می تواند اجرا شود؟
همانطور که می دانید منطقه ای که امروزه از آن به نام آسیای مرکزی یاد می کنیم درواقع بخشهای جدا شده فلات ایران هستند که در دست اندازی های روسیه از ایران جدا شدند .بطور مثال سه کشورهای ازبکستان ، تاجیکستان و تر کمنستان طی پیمان آخال و حدود 130 سال قبل به طور رسمی به خاک روسیه اضافه گردید از دیدگاه فرهنگی این کشورها یا محل تولد بزرگان علم وادب ما است ویا محل هجرت و ملتجاء آنان ودر دوره هایی هم مرکز فرمانروایی و فخر ایرانیان بحساب می آمده . اصولا این تاثیر همچنان بر عمق فر هنگ ملتها در این پهنه باقی مانده و در دوران شوروی سابق مردم در این مناطق در رویایی ایران و ایرانی بسر می بردند فی المثل در جمهوری تاجیکستان در پیش از استقلالیت آن سالها آقای لاهوتی که از شعرا و ادبای معاصر بودند سمت وزیر فرهنگ این جمهوری را به عهده داشت جدای از مسائل سیاسی ومناسبات آن دوران مردم تاجیکستان و طبقه روشنفکرچه در آن زمان و چه اکنون از دوران صدارت وی به نیکی یاد می کنند .
به هر شکل وابستگی های عمیق فرهنگی و اشتراکاتی دینی ،از نگاه جامعه شناختی شرایط را برای پذیرا بودن ارتباطات عمیق بین ملتها را فراهم آورده با لحاظ این نکته که سنگینی کفه و تمایلات ارتباطات عمیق مردمی از آن سوی به سمت ایران به مراتب بیشتر بوده و جذابیتهای ایران و ایرانی از جنبه های فرهنگی گرفته تا اقتصادی برای مردمان آن دیاربسیار پررنگ بوده است. اما حال با این سبقه تاریخی و فرهنگی چرا در آسیای مرکزی که پاره های تمدن کهن ایرانی بوده ، مردم آن که سالها به یاد ایران ترانه و شعر و موسیقی می سرایدند وآزمندانه اگر کالایی ایرانی به دستشان می آمد عزیزش می داشتند ، اکنون کشور ما خاکریز های اقتصادی ، فرهنگی و اکنون سیاسی خود را یا از دست داده ویا حضورش آنقدر پر رنگ نیست که حجم قابل ملاحظه ای از اقتصاد و سیاست و فرهنگ را رقم بزند ؟ برای ارائه راه حل باید ابتدا مشکل را پذیرفت سپس علل را بررسی کرد و بعد راه کار ارائه داد . برای درک آنکه آیا روابط فرهنگی ، اقتصادی و سیاسی ما با آسیای مرکزی در چه حد بحرانی است فقط کافی است به چند نکته ظریف توجه کنیم مثلاً در بعد فرهنگی با تمام برتری های علمی نسبت به این کشورها ما به مصدری برای واردات علم و مدرک از آن کشورها تبدیل شده ایم حجم غیر قابل تصور دانشجویان ایرانی در ترکمنستان و تاجیکستان خود گواهی بر این مدعا است و یا ادعاهای گاه و بیگاه عجیب در خصوص مفاخر ادب ایرانی و انتصاب آنها توسط این دولت مردان این کشورها به خود ویا حتی مقالات و نوشته های بعضاً پان ترکیسم در جراید بسیار محدود و کنترل شده ترکمنستان و ازبکستان و اگر طبق پاره ای از تقصیمات جغرافیای سیاسی افغانستان را نیز شامل بازه آسیای مرکزی قرار بدهیم حجم بالای تبلیغات ضد ایرانی در نوشته ها و افکار بسیاری از مردم در افغانستان گواهی بر این مدعا است . در خصوص مسائل اقتصادی نگاهی به حجم پروژهای فراوان اجرایی در ضمینه های مختلف که توسط روسیه،ترکیه ،هندو چین در حال انجام است و مقایسه آن با پروژه های ایرانی به تنهایی کافی به نظر می رسد .حجم صادرات ما به این کشورها در مقایسه با ترکیه که بسیار دور تر از ما با حداقل مشترکات قابل تعمق است براین بحران روابط صحه می گذارد. از جنبه سیاسی نیز که شاهد مثال فراوان است تلاش ایران برای تعیین رژیم حقوقی دریای خزر و عدم حصول نتیجه قطعی در خصوص آن ، حمایت از سیاستهای غرب در خصوص مسائل هسته ای ایران ،بازی ندادن ایران در امور کلان اکتشاف و استخراج نفت و گاز ، بی توجهی به حقوق اتباع ایرانی در این کشورها و بسیاری دیگر از این دست اینها همه و همه اثبات کننده وجود بحران پنهان در روابط بین ایران با این کشورهاست. در حالی که حتی روابط عادی نیز برای ایران به منزله شکست سیاسی در مقابل سایر کشورهای بازیگر در آسیای میانه است .
سفر اخیر محمود احمدی نژاد به دوشنبه و عشق آباد به دلیل غفلت از زمینه سازی لازم برای توسعه سطح مناسبات اقتصادی و همکاری های تجاری دو جانبه فصل تازه ای را در - مناسبات محدود ایران با کشورهای آسیای مرکزی باز نکرد. به نظر شما چه زمینه سازی هایی برای این سفر لازم بود؟
بطور کلی سفر مقامات عالی رتبه کشورها شرط لازم ارتقای سطوح تجاری و اقتصادی نیست بلکه کارگروهها و تیمهای کارشناسی اقتصادی با بررسی موانع و تهیه راهکارهای هوشمندانه می توانند موانع تبادلات تجاری را شناسایی و با ارائه راهکار آنها را در آجندای کار مقامات ارشد قرار دهند و این امر میسر نخواهد بود مگر درک درست و دلسوزانه موانع قانونی توسط تیمهای کارشناسی خبره که ارتباط کافی با تجار مقیم داشته و خود نیز علاوه بر حضور فیزیکی به شناخت کافی از کشورهدف ریسده باشند این امر یک قاعده کلی در افزایش حجم صادرات و رقابت در اقتصاد بین الملل است در سفر رئیس دولت به یک کشور فرصتی است طلایی که در اختیار اقتصاد دوکشور گذاشته می شود و یکی از فاکتورهای موثر بر تحلیل نتیجه سفر های بین المللی دستاوردهای اقتصادی برای بازرگانان و سرمایه گذاران است این امر در کیفیت و کمیت همراهان مقامات ارشد دیده می شود فی المثل در سفر آقای اردوغان به تعداد زیادی از تجار و سرمایه گذاران ترک سبب تاثیر بالای افزایش حجم مناسبات اقتصادی غیر دولتی در بین ترکیه و ایران گردید امضای تفاهم نامه یا سخنرانی هایی که در حد تعارفات دیپلمات و یا خروجی بولتن های سفارتخانه باقی خواهد ماند واقعیات مناسبات اقتصادی را به شهادت آمار و ارقام مستند ، تغییر نخواهد داد .سفر این دوره آقای احمدی نژاد هم به این دوکشور در بعد تبلیغات رسانه ای بسیار عالی و موثر معرفی گردید اما واقعیت آن است که با توجه به عدم ارائه وحل مشکلات ساختاری در اقتصاد بازار آزاد در ایران و حمایتهای حداقلیِ اجرایی از صادر کنندگان ودر دست اندازهای بوروکراسی حاکم بر اقتصاد آزاد تغییر چندانی در این امر ارتقاء تراز اقتصادی به چشم نمی رسد . همانطور که اشاره شد وجود تیمهای کارشناسی خبره و بررسی و ارائه راهکار و قراردادن آن در دستور کار روسای دو دولت می توانست تاثیر عمیق و دائمی در بالابردن این مناسبات داشته باشد که متاسفانه عموم این کارشناسی های حداقلی نیز به صورت کنترل از راه دور و با توجه به موانع مسافرتهای خارجی تیمهای کارشناسی توسط وابستگان اقتصادی نمایندگی ها آنهم به صورت گزارش در دستور کار قرار گرفت
تاجیکستان امروز مکان رقابت نفس گیر اقتصادی، سیاسی میان چین، روسیه و امریکاست ایران می توانست با استفاده از اشتراکات زبان و نزدیکی های فرهنگی به یکی از همکاران اصلی در مناسبات خارجی تاجیکستان تبدیل شود به نظر شما چرا چنین نشده است؟ آیا این فرصت سوزی نیست؟
به حقیقت تاجیکستان برای ایران برادر و دوستی فراموش شده است . ما از پاره تن خود سخن می گویم اینکه در تاجیکستان چند شرکت دولتی ایرانی وابسته به وزارت نیروی ایران پس از چند سال کار اجرایی مشغول ساخت سنگتوده 2 هستند و یا تونل انزاب راکه در گزارشات ذکر می شود ما چنین کردیم و چنان و در عمل سالهاست عدد کیلومتر شمار تونل به 5 نرسیده و در حالی که زمانی دارای رکورد ساخت در این تونل بودیم، در مقابل عمق وابستگی و دلبستگی دو ملت قطره ای بیش نیست. مردم تاجیکستان عاشقانه ما را دوست دارند به دوستی با ما می بالند ،در مراکز فرهنگی مشتاقانه به دنبال نوشته های خط نیاکان می گردند. در این کشور کافی است وضعیت مدارس خارجی ترک زبان را با مدارس ایرانی مقایسه کنیم . حدود 10 مدرسه ترکیه در این شهر دوشنبه فعال است نوه های پرزیدنت تاجیکستان و فرزندان مقامات ارشد آن کشور محصلان آن مدارس اند وما در آنجا یک مدرسه ایرانی آنهم با کیفیت نه چندان مطلوب که از مدارس ایرانی خارج از کشور وزارت آموزش و پرورش است داریم در خصوص فعالیتهای اقتصادی نیز بازرگانان ما در بخش خصوصی نیزاکثراَ تکرار اقتصاد آزاد داخلی هستند .درکشوری که تشنه سرمایه گذاری خارجی است اکثر فعالیتهای سرمایه گذاری را در آن چینی ها ، ترکها ، روسها و اخیراَ اعراب بخصوص در بخش گردشگری تشکیل می دهند و سهم ما در سرمایه گذاری از انگشتان دست تجاوز نمی کند .
سطح روابط اقتصادی ما با تاجیکستان به پایین ترین حد خود رسیده یعنی ما در ده سال قبل بجای رشد اقتصادی فی مابین نزول قابل تعمقی داشتیم واین مسئله وکاهش حجم به 190 میلیون دلار فاجعه برای ما در تاجیکستان محسوب می شود.
در عرصه سیاسی روابط بین ایران و تاجیکستان مبتنی بر تمامی اصول وپرنسیبهای بین المللی است و اصولاً تاجیکستان در سیاست خارجی خود را عضوی از جامعه جهانی می داند ودارای مناسبات بسیار حساب شده با روسیه و آمریکا است از طرفی موقعیت استراتژیک تاجیکستان و مرز مشترک با افغانستان این کشور کوچک را مورد توجه و عرصه رقابت بین قدرتها قرار داده تمامی سعی تاجیکستان در حفظ تعادل بین روابط متقابل خود با روسیه و آمریکا است به عبارتی برقراری موازنه بین تمایلات سیاسی و تنظیم روابط ، تاجیکستان ،آمریکا و روسیه تا کنون رمز موفقیت سیاست خارجی این کشور بوده و ایران در این بین با توجه به تعاریف سیاست خارجی خود در آسیای میانه هرچند کوشش کرده تا وارد این مرز بندی گردد و بعنوان یک بازیگر مستقل نقش آفرینی کند اما عملا توفیق چندانی پیدا نکرده هرچند تاجیکستان به عنوان یک شریک سیاسی متعادل عموما با ایران از جاده و مسیرروابط کلاسه شده دیپلماتیک خارج نشده اما باید فراموش نکرد تاجیکستان می تواند ایستگاه تجدید قوای مناسبات بین المللی ایران باشد گوی اینکه تاجیکان هرگز نقش ایران را در برقراری صلح در جنگهای داخلی فراموش نکرده اند و سپاسمندانه از این نقش یاد می کنند .
اوضاع اقتصادی ترکمنستان از تاجیکستان بدتر است، ایران با وجود نزدیکی و تناسب بازار خرید ترکمنستان می توانست به بازار آن کشور وارد شود اما تاکنون موفق به بهره برداری از این شرایط و ساختن ظرفیت ها نشده است. علت این تاخیر چیست؟
موضوع ترکمنستان با سایر کشورهای آسیای میانه برای ایران کاملاً متفاوت است .هرچند مشترکات بسیاری بین ما و ترکمنها وجود دارد اما واقعیت آن است که ترکمنستان از کشورهایی است که ما فرصتها را در آن سوزانده ایم و اکنون سعی داریم ققنوس وار از خاکستر این فرصتها سر برآوریم در حالی که دوران افسانه پردازی در روابط بین الملل به سر آمده و فرصتهای دیروز فقط برای دیروز بوده در حال حاضر حضور شرکتها و کارتلهای عظیم نفتی که سهم تعیین کننده در اقتصاد جهان را دارند دیگر جایی برای حضور ما در ترکمنستان باقی نگذاشته در خصوص مسائل خرد اقتصادی ترکیه همه حرفها را زده و ما حرف تازه ای نداریم واین خسران متعلق به امروز نیست از فردای استقلال جمهوری های سابق کرنومتر رقابت برای حضور فشرده شد و ما با استارتی خوب حالا در ته صف قرار گرفتیم در موازنه تجاری نیز واردات گاز از ترکمنستان نقطه اوج هنرنمایی اقتصادی در این بازی است. اگر به حل نشدن بحث خزر نیز اشاره کنیم و برداشت و سرمایه گذاری ترکمنها در حوزهای گازی مشترک و بلاتکلیفی ما در رژیم حقوقی خزر، مثنوی هفت من خواهیم داشت.
در این منطقه ما به عنوان کشوری با سابقه بس طولانی چه فرصت هایی را از دست داده است؟
اگر به زدن عینک بدبینی متهم نشویم هرچه فرصت بود از دست داده ایم و بدتر از همه آن است که پنجاه رفته و هنوز هم در خوابیم و چند روزی هم دیگر باقی نمانده است. و بقول آن مجری ورزشی با سابقه حتی با "صرف فعل خواستن "هم در انتهای خط فرصتها قرار گرفته ایم . بازسازی موقعیت و پایگاه های فرهنگی ،اقتصادی و سیاسی بسیار مشکل است زمانی که این کشورها تازه متولد شده بودند می توانستیم با صرف هزینه های اندک و اصلاحات زیر ساختاری اقتصاد صادراتی و توجه ویژه به آنها به عنوان بازار هدف به آنچه حقمان بود در این راستا برسیم اما اکنون شرایط بقدری متفاوت است که باید مراقب باشیم در این روابط مغبون نشویم و از سیاستهای پیشروانه ای که در اختیار داشتیم اکنون باید در روابط به دنبال حاشیه امن باشیم تا گزندی نبینیم . هرروز که می گذرد برای ما فرصت بیشتر از دست می رود واقعاً در حال حاظر کوتاهی دولت در طرح و اجرای سیاست موثر در ارتباط با آسیای میانه و قفقاز لطمه جبران ناپذیری به آینده کشور وارد می کند ما هنوز بازی ترکمنها را در خصوص صادرات گاز به ایران در آن زمستان سخت از یاد نبرده ایم .مگر ما چقدر در عرصه سیاسی و اقتصادی در مقابل کشورهایی که هنوز بیست سالگی خود را جشن گرفته اند ضعیف شده ایم که آنها به خود اجازه می دهند شیر گاز ما را ببندند و ما با افتخار خط دوم صادرات گاز آنها را به کشورمان افتتاح می کنیم خط لوله ای سی وچند کیلومتری که واردات گاز ما را از ترکمنها از سه میلیارد دلار به ده میلیارد دلار افزایش می دهد.این در حالی است که در ابتدای استقلال این جمهوری مقامات آن سرگردان بودند تا چگونه گاز خود را صادر کنند و ما اکنون برای صادرات آنها خط لوله می کشیم آنهم در حالی که 17 درصد ذخایر کشف شده گاز دنیا را در اختیار داریم.اما همین ترکمنها طولانی ترین خط لوله گاز جهان را به طول 2000 کیلو متر با چین آغاز کردند وخط لوله گاز ترکمنستان - روسیه نیز که در سال جاری میلادی افتتاح می شود به نظر نمی رسد عمر استفاده از خط لوله دوم ایران طولانی باشد چون تعهدات ترکمنستان در صادرات گاز بیش از ظرفیتش است و مسلم خواهد بود که با روند فعلی قطع گاز ما در آینده با موازنه قدرت چین – ایران و روسیه انتخاب ترکمنستان خواهد بود . با توجه به اینکه تکیه اقتصاد ترکمنستان گاز است باز باید از شکست عقد قرارداد گسترش حوزه گازی یول با پتروپارس اشاره کرد که فرصت طلایی را روسها از دست ما در این مورد بیرون آوردند و سفرمدودف منجر به عقد این قرارداد بین روسیه و ترکمنستان شد وآیا سفر آقای احمدی نژاد هم نمی توانست چنین دست آوردهایی داشته باشد؟پس اگر ندارد آیا می توان از آن به عنوان سفر موفقی یاد کرد ؟
سفر آقای احمدی نژاد به کشورهای آسیای میانه را از بعد اقتصادی و سیاسی چگونه ارزیابی می کنید؟
این سفرها به نظر می رسد بیشتر جنبه رسانه ای و تبلیغاتی دارد و تنها به سخنرانی درمقابل دوربینهای خبری و جمع ایرانیان مقیم در کشورها خلاصه شود و از امضای چند سند تفاهم و افتتاح طرحهای کوچک فرا تر نرود ودر نهایت آمار مسافرتهای خارجی دولت رابدون در نظر گرفتن خروجی آن بعنوان شاخصه فعالیت در عرصه خارجی دولت و امضاء اسناد تفاهم را به آرشیو اسناد وزارت خارجه و ریاست جمهوری خواهد افزود.
این سفرها در چه شرایطی می توانست موفقیت بیشتری برای ایران به همراه داشته باشد؟
در شرایط فعلی در جهان سیاست اصولاً مسافرتهای خارجی روسای دولتها مانند کم گفتن و گزیده گفتن است تقویت گروههای مطلع و کارآزموده و مجرب کارشناسی در سطوح فرهنگی ،سیاسی و اجتماعی که بطور تخصصی مسائل کشورهای هدف را تعقیب می کنند و تقویت بخشهای مطالعاتی و راهبری و استفاده از آنها در عرصه بین الملل با روشها و متدهای علمی پیش نیاز این گونه مسافرتها باید باشد .تقویت نمایندگیهاو سفارتخانه های کشور و تبدیل آنها به پایگاههایی برا ی تهیه اطلاعات به روز درخصوص اولویتهای مورد نیاز و تحلیل به موقع و درست مسائل سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی کشورهای مورد بحث ، رایزنی با بازرگانان و دانشگاههیان ایرانی مقیم در آن کشورها و اصلاح زیر ساختهای بوروکراتیک صادرات و بسته های مشوق آنی و دراز مدت برای صادر کنندگان به کشورهای هدف می تواند ضمینه موفقیت بیشتر حاصله از این مسافرتها باشد . ضمن اینکه همیشه باید به خاطر داشت ما تنها کشور بازیگر در عرصه جهانی در سایر کشورها نیستیم و فرصتها همیشه و تا ابد برای ما وموفقیت ما تضمین نشده است .
مصاحبه با هفته نامه مثلث شماره 24 /27 دی ماه1388
نظرات ()
